logo
  1. Дома
  2. Земјоделие
  3. Зошто македонските земјоделци ги губат милионите од ИПАРД?
Зошто македонските земјоделци ги губат милионите од ИПАРД?

Земјоделие

Зошто македонските земјоделци ги губат милионите од ИПАРД?

November 14, 2026 Глигор Бојков

Во европскиот агро-бизнис постои едно непишано правило, поединечниот земјоделец може да произведе врвен плод, но само организираната задруга може да го продаде по вистинска цена и да привлече сериозен инвестициски капитал. Додека во Холандија, Италија и Словенија земјоделските задруги се главните мотори кои повлекуваат милионски суми од европските фондови за изградба на ладилници, преработувачки капацитети и соларни централи, во Северна Македонија зборот „задруга“ сè уште предизвикува грч, недоверба и отпор.

Оваа разлика не е само прашање на економија, туку судир на два света: современиот европски кооперативен капитализам и нашите длабоко вкоренети трауми од социјализмот и транзицијата.

Европската Унија преку програмите ИПАРД (Инструмент за претпристапна помош за рурален развој – ИПАРД 2 и актуелниот ИПАРД 3) нуди историска шанса за модернизација на македонското земјоделство. Со стапки на кофинансирање кои за задругите и колективните инвестиции достигнуваат и до 70% (па дури и 75% за млади земјоделци и инвестиции во обновлива енергија), ИПАРД е буквално дизајниран да ги награди оние што работат заедно. Меѓутоа, архитектурата на ИПАРД поставува услови кои за просечниот македонски земјоделец со 1,5 до 2 хектари земја се речиси непремостливи. ИПАРД функционира по принципот на рефундација – прво мора да ги вложиш сопствените (или кредитни) пари, да го реализираш проектот по строги европски стандарди, па дури потоа државата и ЕУ ти враќаат 60-70% од средствата. Индивидуален земјоделец тешко добива банкарски кредит од 300.000 или 500.000 евра за ладилник или линија за пакување. Задругата, пак, со обединет имот и заеднички промет, е сериозен партнер за банките. На Македонија не ѝ недостигаат трактори (каде отиде најголем дел од претходните фондови), туку собирни центри, калибратори, УЛО-ладилници, сушари и преработувачки линии. Ваква инфраструктура е економски неисплатлива за еден фармер, но е витална за задруга од 30 или 50 производители. Во критериумите за рангирање на ИПАРД проектите, задругите и здружените производители добиваат дополнителни бодови, што им дава директна предност пред индивидуалните апликанти. Зошто, и покрај ваквите финансиски поволности, македонските земјоделци бегаат од задругите и ги оставаат европските фондови неискористени или препуштени само на големите приватни агро-компании? Одговорот лежи во нашата колективна меморија.

Во свеста на постарите, но и на средните генерации, „влегувањето во задруга“ сè уште се поистоветува со повоената присилна колективизација во социјализмот. Тогаш, државата со декрети ги тераше луѓето да ги внесат своите ниви, добиток и механизација во т.н. работни задруги (СРЗ). За македонскиот домаќин, тоа значеше губење на приватната сопственост, губење на слободата на одлучување и претворање на некој вреден човек кој има сопствен имот во обичен наемник на сопствената земја. Потоа дојде транзицијата во 1990-тите, кога тие исти агрокомбинати и задруги пропаднаа или беа приватизирани на сомнителен начин, оставајќи ги земјоделците со неисплатени реколти и чувство дека биле измамени. Овие две историски трауми создадоа екстремен одбранбен индивидуализам или уверување дека „најсигурно е сам да си го работиш своето, па макар и со загуба“.

За да се разбере зошто европските задруги ги „празнат“ ИПАРД и ЕУ фондовите, а нашите тапкаат во место, доволно е да се направи директна споредба на нивниот начин на функционирање.

Холандија е светски лидер во агро-бизнисот токму благодарение на мега-задругите (како FrieslandCampina во млекарството или Royal FloraHolland во цвеќарството). Земјоделците се сопственици на задругата и го избираат Управниот одбор, но секојдневното работење, финансиите, маркетингот и извозот ги водат врвни платени менаџери кои не се земјоделци. Земјоделецот се фокусира исклучиво на квалитетот на примарното производство, а менаџерот на пазарот. Членовите имаат законска и финансиска обврска 100% од своето производство да го предадат преку задругата. Ако некој се обиде да продаде надвор од задругата за да профотира на краток рок, следат високи финансиски пенали или исклучување.

Во региони како Јужен Тирол (каде 90% од производителите на јаболка се здружени во конзорциуми како VOG или Melinda), земјоделците исто така имаат мали, уситнети парцели (во просек 2 до 3 хектари)  многу слично како кај нас. Задругата не продава само свежо овошје на големо. Таа инвестира во заеднички УЛО-ладилници, калибратори, пакувачки центри и погони за преработка (сокови, џемови, вино). Со тоа, додадената вредност останува кај земјоделците, а не кај трговците. Задругата вработува сопствени агрономи кои им кажуваат на членовите кои сорти да ги садат, кога да прскаат и кога да берат, со цел целиот регион да понуди унифициран квалитет под едно заштитено географско име.

Словенија е најрелевантниот пример за нас бидејќи го делеше истиот југословенски систем и истата недоверба кон колективизацијата. Словенците ги трансформираа старите задруги (преку Задружниот сојуз на Словенија) во модерни економски сервиси. Клучот беше во целосната финансиска транспарентност каде што секој член во секое време има увид во сметките, откупните цени и трошоците. Словенечките задруги (како Kmetijska zadruga Krka) функционираат како целосен сервис за селото односно тие имаат сопствени земјоделски аптеки каде членовите купуваат репроматеријали со одложено плаќање,  вршат откуп, имаат сопствени млекарници, кланици или винарни, па дури и сопствени малопродажни маркети.

Копирањето на холандски гигант преку ноќ е невозможно, но примената на италијанскиот (јужнотиролски) и словенечкиот модел е целосно реална за македонските региони (на пр. Тиквешијата за лозарство, Преспа за јаболкарство, Струмичко за градинарство). Наместо земјоделците сами да бркаат пазари и документација, задругата мора да вработи професионален менаџер и агроном (чии плати во првите години можат да се субвенционираат, но понатаму се финансираат од провизијата на продадената стока – на пр. 3% до 5% од прометот). Без обединување, македонскиот земјоделец ќе остане заробен на нивата, зависен од милоста на прекупците и немоќен да ги дофати милионите од европските фондови што стојат на дофат. Времето на осамените „волци“ во земјоделството одамна заврши  иднината им припаѓа на оние што знаат да соработуваат.

 

Поврзани статии
news image
Земјоделие
news image
Земјоделие
logo

Регионален Пулс е независна дигитална платформа создадена со цел да го долови ритамот на современиот живот. Нашата мисија е да создадеме простор за слободна размена на идеи, инспиративни приказни , важни настани, и случувања од заедницата кои носат долгорочна вредност.

Галерија
gallery image
gallery image
gallery image
gallery image
gallery image
gallery image
gallery image
gallery image
gallery image